print

De Ontsnapping van de Natuur

Arie Bos

Eindelijk! Eindelijk een boek van Nederlandse biologen die het sprookje van de evolutie die afhankelijk zou zijn van toevallige mutaties achter zich hebben gelaten en die ons duidelijk maken dat het DNA zelf niks kan bepalen. Dat is toch wel een soort revolutie want tot nu toe kwamen er in de wetenschapsbijlagen van de landelijke kranten alleen biologen aan het woord die het Neodarwinisme nog steeds als laatste waarheid zien. Thomas Oudman en Theunis Piersma hebben een verrukkelijk boek geschreven.

Ze noemden hun boek ‘De ontsnapping van de Natuur. Een nieuwe kijk op kennis’. Daarmee bedoelen ze dat wij de natuur helemaal nog niet snappen, sinds we het zogenaamde ‘geheim van het leven’: het DNA hebben ontrafeld. Ze proberen zelf en de lezer te laten ont-snappen en tegelijkertijd duidelijk te maken dat de natuur ontsnapt aan ons begrip. ‘Hoe meer we weten, hoe meer vragen er opduiken’, is de teneur van hun betoog.

Het boek is opgezet als een ideeënroman. Beide schrijvers, die om en om een hoofdstuk schrijven, nemen ons mee naar het subtropische getijdengebied Banc d’Arguin, een waddengebied aan de kust van Mauretanië, waar ze kanoeten bestuderen en discussies hebben met hun, islamitische, Mauretanische medewerkers, die hen jarenlang al gidsen door het krekengebied. Kanoeten zijn steltlopers die van daar trekken naar ons eigen waddengebied en vervolgens naar Siberië en weer terug. De beestjes hebben individuele voorkeuren voor voedsel. Sommigen diepen dikke schelpen op, andere bij voorkeur dunne en nog weer andere eten het liefst zeegras. Het blijkt dat het dieet van dikke schelpen samengaat met een veel dikkere maagwand. De onderzoekers meten met een echoscoop magen die uiteenlopen van 4 gram tot uitschieters van 16 gram. Is het nu zo dat kanoeten met sterke dikke magen een voorkeur hebben voor dikke schelpen en de andere voor dunne of zeegras? Inderdaad, maar wat is hierbij de kip en wat het ei? ‘Zit’ het in hun DNA? Het blijkt dat de kanoeten in ons eigen waddengebied deze keuze niet hebben en allemaal dunnere maagwanden hebben. De maag past zich dus aan aan de voorkeur, aan het gedrag. Epigenetisch. Het DNA van de beestjes is zo goed als hetzelfde, maar wat ze ervan aflezen, hoe ze het tot expressie laten komen, is verschillend. Omgeving bepaalt het gedrag van mensen en andere organismen: “temperatuur, muziek, Trump, klimaatverandering, posters aan de muur van Justin Bieber of Ard Schenk”, alles kan de expressie van de genen beïnvloeden en daarmee de biologische grond van ons gedrag. De auteurs, die bijzonder goed kunnen schrijven, beschrijven ook veel andere vormen van epigenetica in de natuur en komen zo tot interessante bespiegelingen over onze cultuur. Noem dat maar rustig ‘cultuurkritiek’. Over de twijfelachtige zekerheid van wetenschappers. Over de rollen die we spelen, als man en als vrouw en of er misschien tussenvormen zijn. Of wij man of vrouw worden hangt bijvoorbeeld helemaal niet alleen af van het X- of Y-chromosoom. Het gaat om de ontwikkeling die soms anders verloopt dan de X- en Y-chromosomen zouden moeten bepalen. Er zijn genoeg dieren waarvan de geslachten genetisch totaal niet van elkaar verschillen, maar bijvoorbeeld de temperatuur tijdens de ontwikkeling in het ei het geslacht bepaalt. En bij zeepaardjes is ‘t het mannetje dat zwanger wordt! “Het idee dat DNA onze eigenschappen beschrijft kan echt de prullenbak in”, concludeert het tweetal. Dat zou minister Blok verteld moeten worden. Maar het is diep doorgedrongen in ons spraakgebruik. Zelfs in de vorm van: “Carnaval vieren zit diep in het DNA van ons dorp”. Maar het felst worden ze als het gaat over de teloorgang van de natuur die ze wijten aan de huidige landbouw, die absoluut op andere leest geschoeid moet worden: duurzaam, biologisch, omdat het anders onze ondergang betekent. Laat Louise Fresco het maar niet horen. Gelukkig lijkt onze minister van Landbouw Carola Schouten dit wel te beseffen. Nu de andere landen nog.

De ontsnapping van de natuur. Uitgeverij Atheneum. Paperback, 255 pagina’s. 19,99 euro