print

Boekrecensie Matthew Walker: ‘Why We Sleep. The New Science of Sleep and Dreams’

Arie Bos

Toen ik geneeskunde studeerde, in de jaren zeventig, was het vaste antwoord op de vraag waarom we slapen: dat weten we niet. Hoewel iedereen natuurlijk de ervaring kent dat je er erg door opknapt, was daar nooit een wetenschappelijke aanwijzing voor gevonden. Matthew Walker, de auteur van ‘Why We Sleep’, vond het daarom ook geen interessant onderwerp aan het begin van zijn carrière. Tot hij na afloop van een voordracht die onder andere over de slaap ging en het gebrek aan kennis daaromtrent, aangesproken werd door een pianist.

De pianist vertelde hem: “Het is eigenaardig, maar als ik een nieuw stuk instudeer, zijn er altijd passages die niet lekker lopen, waar een vinger even aarzelt, hoe vaak ik ze ook herhaal. Als ik het stuk dan de volgende dag weer speel gaat het opeens vloeiend.” Toen begreep Walker dat de slaap een belangrijk geheim verborg: de plasticiteit van de hersenen, die het gevolg is van alle ervaringen die we overdag hebben en van de oefeningen die we bewust doen, krijgt pas zijn beslag in de nacht. Dan maakt het verdwenen bewustzijn kennelijk plaats voor de groei en de consolidering van de nieuwe verbindingen. Hij besloot zijn carrière niet aan de geneeskunde, maar aan het onderzoek naar de slaap te wijden. Nu, na jaren, levert dit, samen met het onderzoek van anderen, een enorme hoeveelheid kennis op, genoeg voor ruim vijfhonderd bladzijden. Het boek is een bestseller, overal juichend besproken, ook in Medisch Contact (de reden dat ik het wilde lezen). En ja, slaap ís belangrijk voor herstel van zowel hersenen als de rest van het lichaam. Maar nu weten we ook grotendeels hoe dat zit. Ieder mens heeft per nacht zeven tot negen uur slaap nodig, zegt Walker. Er bestaat maar een handvol mensen op deze aarde bij wie, dankzij een genetische variatie, vijf à zes uur slaap genoeg herstel oplevert. Daar horen jij en ik niet bij. Mensen die denken aan vijf of zes uur genoeg te hebben, komen vroeg of laat in de problemen. Hij noemt: verslechtering van het immuunsysteem, zowel leidend tot infectiegevoeligheid als een verdubbelde kans op kanker, insuline-resistentie met als gevolg (pre)diabetes, hoge bloeddruk en andere vormen van hart- en vaatziekten, zoals hartfalen en beroertes, psychiatrische beelden, zoals depressies en angsten, soms leidend tot suïcides, een hongergevoel dat leidt tot obesitas en de gevolgen daarvan (wanneer je probeert af te vallen leidt dat, bij slaaptekort, tot afbraak van spierweefsel in plaats van vet) en last but not least een grote kans op Alzheimer. Walker voert als voorbeelden van het laatste president Reagan en Prime Minister Thatcher op, die zich er beiden op beroemden aan vijf uur slaap genoeg te hebben. Beiden eindigden hun leven dement. Hij voegt er aan toe dat de huidige president van de VS ook zo trots is op zijn vijf uur slaap. (Elders maakt hij duidelijk dat slaaptekort tot een kort lontje en sociaal onbegrip leidt, maar noemt daar verder geen namen bij.) Kortom: hoe korter je slaapt, des te korter je leeft, aldus Walker. De fysiologische achtergrond van al deze kwalen komt uitgebreid aan de orde in het boek. Voor een slechte slaper (zoals ik) is dit een alarmerend boek dat me al enkele wakende uren extra heeft bezorgd.

Maar hoe zit het nu met de plasticiteit? Daar was ik het meest benieuwd naar. De slaap van een volwassen mens bestaat, zoals bekend, voor 20-25% uit REM slaap en dus 75-80% uit NonREM (NREM) slaap. Ze wisselen elkaar in vijf cycli af, in het begin van de nacht vooral NREM of diepe, droomloze of Slow Wave slaap en aan het eind meer REM of droomslaap. (In beide soorten slaap komen dromen voor, maar bij REM zijn dat geschiedenissen waar iets gebeurt en bij NREM meer woorden of gedachten.) Tijdens de REM slaap worden nieuwe synapsen aangemaakt en oudere geconsolideerd. Tijdens de NREM worden ze juist gesnoeid. Dat laatste is net zo belangrijk en wel voor de efficiëntie van de circuits. Tijdens de NREM bestaat er een levendige uitwisseling tussen de hippocampus en de cortex, zodat herinneringen van het korte termijn geheugen verhuizen naar de lange termijn, zodat in de hippocampus weer plaats komt om nieuwe ervaringen op te slaan. Iedereen kent het moment bij het studeren dat je ‘vol zit, er kan niets meer bij’ en dat je dan eigenlijk alleen nog maar wilt slapen. Dat is niet voor niets. Dat geldt ook voor vaardigheden, zoals de pianist van hiervoor. Tijdens de REM slaap lijkt het EEG op die van de wakende hersenen. Er treedt ‘replay’ op van de ervaringen van de afgelopen dag, maar dat is maar voor 3% het geval, het belangrijkste wat er gebeurt is het optreden van verbindende activiteit tussen uiteenlopende gebieden van de cortex. Vooral tussen de frontale gebieden en de gebieden die geactiveerd worden bij emoties. Als dat niet gebeurt door slaaptekort, dat altijd ten koste gaat van de REM slaap die in de finale van de slaap de hoofdrol speelt, kun je emoties en gevoelens niet meer controleren en krijg je een kort lontje of word je angstig en depressief. Als het wel in orde is, levert dit door ongedachte (of liever onbewuste) associaties creativiteit op. Soms komt dit zelfs tot uiting in de inhoud van de dromen. Zo droomde Mendelejev dat hij patience speelde en zag hij opeens het periodiek systeem voor zich. Von Kékulé droomde van een slang die zich in zijn staart beet en vond zo de oplossing van de aromatische ring, Descartes had een droom die hem deed inzien dat de wiskunde de enige betrouwbare vorm is om natuurwetenschappen in te formuleren. Paul McCartney droomde Yesterday en bleef altijd het gevoel houden dat hij het zelf niet had geschreven en Keith Richards droomde I can’t get no satisfaction terwijl Mary Shelley de plot van ‘Frankenstein’ droomde. (Ik heb zelf ooit een column woordelijk uit een droom kunnen opschrijven.) Allemaal oplossingen die uitgereikt werden vanuit het onbewuste, maar die alleen aan de gelukkige ontvangers toegedeeld konden worden. De wetenschappers omdat ze al lang met het op te lossen probleem rondliepen en de rockers omdat de liedjes typisch bij hen pasten.

Zijn er dan geen minpuntjes? Jazeker. Walker noemt ontzettend veel onderzoek, zonder enige referentie of aanwijzing die je op weg kan helpen om zijn bronnen na te gaan. Vaak vind je zoiets als: ‘In een Italiaans onderzoek onder gezonde adolescenten wilde men nagaan wat het effect van een week slaapdeprivatie was: na drie dagen al werd de meerderheid psychotisch compleet met paranoïde wanen.’ Dan wil ik zo’n onderzoek graag lezen en vooral hoe dat afliep. Daarmee had hij me wel meer op weg kunnen helpen. Soms leidt het tot enige argwaan: Walker behandelt het vraagstuk van het besef van tijd. Meestal heb je toch wel een vermoeden hoeveel tijd je ongeveer hebt geslapen (dat is overigens, maar daar heeft hij het niet over, na een narcose niet het geval). Maar je kunt na een minuut in slaap te zijn gevallen je een droom herinneren die, voor je gevoel, toch minstens een kwartier zou moeten hebben geduurd. Walker verklaart dit uit het feit dat de EEG-golven tijdens REM weliswaar lijken op die bij het waken, maar die toch een stuk langzamer gaan. Dat leek mij onlogisch, dat zou andersom moeten zijn, dacht ik. Ik vond een onderzoek waarin inderdaad precies het omgekeerde werd beweerd en geen onderzoek dat Walkers bewering ondersteunde. Wat ik erger vond, vermeldde ik al: voor een slechte slaper is het boek nogal angstaanjagend. Op internet zag ik gelukkig een recensie (https://guzey.com/books/why-we-sleep/), waarin werd aangetoond dat de beweringen van Walker over de te verwachten ziekten en kortere tijdspanne van het leven wetenschappelijk niet verdedigbaar zijn. Ik zelf voel me eigenlijk ook nog steeds vrij goed. De meeste bronnen zijn zelfs vaak verkeerd geciteerd, de inhoud soms bewust vervormd of nergens terug te vinden. Dus, met enige aarzeling, wel degelijk interessant vanwege de fysiologische betekenis van REM en NREM slaap voor de neuroplasticiteit, maar ook daar blijkt, nu ik de literatuur voorzichtig afspeur, de boel anders te liggen dan Walker beweert. Alle beweringen die je zou willen citeren moet je dus eerst controleren, en dat Trump dement zal worden is dus helemaal nog niet zo zeker.

Matthew Walker Why We Sleep. The New Science of Sleep and Dreams. Penguin Books 2018

Het boek is ook in het Nederlands verschenen onder de titel: Slaap

 

Colofon

Weleda Medisch Nieuws is een uitgave van Weleda Benelux SE en verschijnt 4x per jaar.

 

Redactie

Arie Bos (arts / auteur)

Ingrid van Berckelaer (apotheker)

Majella van Maaren (redacteur)

Peter Staal (huisarts en antroposofisch arts)

Angela van Bennekom (coördinator)

 

Digitale vormgeving

Iris Termeulen
Redkiwi

Correctie

Michel Gastkemper

Contact

medisch@weleda.nl

Adres:

Weleda Benelux SE 

Platinastraat 161

2718 SR Zoetermeer